Spacerkiem po terenach w byłej jednostce wojskowej.
20.12.2008
Miał to być fotoreportaż na temat „Koszary dawniej a dziś”. Czyli krótko mówiąc jak dawniej wyglądały obiekty znajdujące się na terenie koszar a jak wyglądają dzisiaj. Niestety zadanie okazało się trudne do wykonania, bo nie zachowały się zdjęcia obiektów koszarowych po rozwiązaniu pułku saperów. Jest ich kilka i to z bardzo wczesnego okresu istnienia koszar. Jeżeli już znaleźliśmy lub dotarli do jakichkolwiek zdjęć to były to zdjęcia z uroczystości wojskowych lub prywatne przedstawiające nie obiekty a ludzi biorących udział w tych uroczystościach. Do prezentowanych zdjęć postanowiliśmy dołączyliśmy krótką część opisową, by choć trochę przybliżyć historię obiektu. Zapraszamy więc na wirtualny spacer po obiektach byłej jednostki wojskowej w Dębicy przy ulicy Kościuszki 32.
Wędrówkę rozpoczynamy oczywiście jak w każdych koszarach od budynku biura przepustek. Dawniej znajdowała się tam także dyżurka oficera dyżurnego jednostki obecnie portiernia Uniwersytetu Ekonomicznego
Budynek biura przepustek - dziś portiernia Uniwersytetu
W progach tego obiektu (i tu mała niespodzianka) wita nas nasz kolega Tomasz Stanek,który oczywiście nie pełni służby, jest pracownikiem Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, którego zamiejscowy oddział rozwoju regionalnego znajduje się w Dębicy.
Nasz kolega Tomasz Stanek - pracownik Uniwersytetu
Uniwersytet zajmuje tu kilka wydzielonych obiektów po byłej jednostce wojskowej. Obrazuje to plansza planu kampusu tuż przy portierni.
Plan kampusu
Biuro przepustek to dziś portiernia Uniwersytetu (P). Pozostałe obiekty to:
-
sztab - budynek główny (A),
-
koszarowiec za budynkiem sztabu - obecnie budynek dydaktyczny (B),
-
pomieszczenia dawnej stolarni, magazynów kompanijnych , konserwatorów WAK – obecnie budynek gospodarczy (G).
Na zagospodarowanie przez Uniwersytet czekają obiekty stołówki żołnierskiej, drugiego koszarowca oraz budynek, w którym znajdowała się wartownia i część magazynów mundurowych oraz łaźnia. Tuż przy budynku głównym Uniwersytetu obelisk wykonany w 1975 roku wraz z odznaką 5 Pułku Strzelców Konnych. Treść napisu na tablicy poświęcona jest żołnierzom 5psk i kontynuatorom ich walk o wolność niepodległość w szeregach Armii Krajowej.
Budynki stołówki żołnierskiej, wartowni, oraz drugiego koszarowca będące własnością Uniwersytetu nie były remontowane. Zachowały się nawet oryginalne oznaczenia i nazwy widoczne na fotografiach.
Obelisk i pamiątkowa tablica poświęcona żołnierzom 5psk
Budynek sztabu od strony biura przepustek
Budynek sztabu - obecnie Dziekanat Uniwersytetu
Budynek sztabu od strony hali sportowej
Po lewej koszarowiec za sztabem - obecnie budynek dydaktyczny,
po prawej stronie budynek gospodarczy Uniwersytetu
W budynku gospodarczym Uniwersytetu dawniej mieściła się stolarnia oraz magazyny sprzętu pododdziałów liniowych, później pomieszczenia konserwatorów WAK. W budynku stołówki żołnierskiej ( wejście od strony składu opałowego kotłowni) zlokalizowana była także kantyna żołnierska, przeniesiona później do budynku klubu żołnierskiego.
Budynek stołówki żołnierskiej, kuchni i magazynu żywnościowego
Budynek wartowni, łaźni i magazynu mundurowego
Tak więc zwiedziliśmy wydzielone obiekty dawnych koszar należące do Uniwersytetu Ekonomicznego z Krakowa.
Teraz zgodnie formułą zwiedzania będziemy poruszać się w prawo, czyli w kierunku hali sportowej. Dawniej za czasów, gdy stacjonowały tu jednostki kawalerii znajdowała się tu ujeżdżania koni. Obecnie w pomieszczeniach hali mieszczą się także: siłownia, sauna, solarium, akademia karate tradycyjnego, restauracja Niagara. W części dawnej kotłowni ostatnio powstała treningowa sala bokserska gdzie młodzi bokserzy mają bardzo dobre warunki do uprawiania tej dyscypliny sportu. Wkrótce powstanie tam sekcja bokserska kobiet. W miejscu dawnego składu opału dziś znajduje się kort tenisowy ze sztuczną nawierzchnią oraz trybunami.
Budynek hali sportowej od strony ul. Kościuszki
Budynek hali sportowej od strony ul. Ratuszowej
Kort tenisowy z trybunami - dawniej skład opałowy kotłowni
Z trzech budynków koszarowych, w których w czasie istnienia pułku saperów znajdowały się pomieszczenia węzła łączności, klubu żołnierskiego, izby chorych, po dobudowaniu przewiązki powstał wspaniały ratusz, w którym dzisiaj znajdują się pomieszczenia Urzędu Miasta Dębica.
Budynek Urzędu Miasta,
centralnie - dawny budynek izby chorych z dobudowanym piętrem i wieżą ratuszową,
lewe skrzydło - dawny budynek węzła łączności,
prawe skrzydło - budynek klubu żołnierskiego
Budynek Ratusza a właściwie jego część główna, frontowa na swoją historię. W tej części budynku Ratusza mieścił sie Dom Żołnierza Polskiego w Dębicy nierozerwalnie związany z powołaniem do życia Polskiego Białego Krzyża. Był styczeń 1935 r. ówczesny dowódca 5 Pułku Strzelców Konnych - ppłk Kowalczewski w pułkowym kasynie podoficerskim zorganizował spotkanie środowiskowe, na którym poinformował zebranych o nowopowstałym dębickim Polskim Białym Krzyżu. Przypomniał także o zasługach polskiego żołnierza i obowiązkach, jakie ciążą na społeczeństwie w stosunku do młodych ludzi w mundurach.
Następnie przedstawiono zebranym statut Polskiego Białego Krzyża i ogłoszono zapisy. Chętnych zgłosiło się 70 osób. Na przewodniczącą wybrano dyrektor Dymnicką. Na dobry początek dowódca pułku darował 70 zł i obiecał dalsze poparcie. W trakcie zebrania ustalono również, że pułk na cele kulturalno-oświatowe żołnierzy udostępni właściwy lokal. I to właśnie był początek Domu Żołnierza Polskiego w Dębicy.
Po upływie miesiąca ppłk Kowalczewski przekazał na potrzeby placówki budynek stojący na obrzeżach koszar, który postanowiono zmodernizować i rozbudować. Od tego momentu podstawowa rola przypadła członkiniom Polskiego Białego Krzyża, które organizując imprezy w głównej mierze przyczyniły się do powstania Domu Żołnierza Polskiego. Budynek został oddany do użytku 10.11.1935 r. i stanowił dar miasta dla swojej jednostki. Dodatkowo w ramach otwarcia placówki odsłonięto tablicę pamiątkową z wyrytymi nań nazwiskami wszystkich poległych w walkach żołnierzy 5 Pułku Strzelców Konnych, przez co placówka stała się „żywym" pomnikiem. Tablicę wmurowano w zewnętrzną część ściany, tuż przy wejściu do obiektu. W budynku znajdowała się duża sala ze sceną, bufet, dwie świetlice oraz kilka mniejszych pomieszczeń. Gospodyniami obiektu, tak jak chciał dowódca pułku, były przedstawicielki Polskiego Białego Krzyża, albowiem tu mieściła się ich miejska siedziba. Do nich przede wszystkim należała animacja życia kulturalno-oświatowego jednostki. Placówka przeznaczona była głównie dla szeregowych żołnierzy. Podoficerowie mieli własne kasyno przejęte po poprzedniej jednostce.
Dom Żołnierza Polskiego w szybkim tempie zrobił oszałamiającą karierę. Oddanie go do użytku zbiegło się w czasie z włączeniem Dębicy do Centralnego Okręgu Przemysłowego. Nastąpiło ożywienie gospodarcze miasta i regionu. Znikło bezrobocie, a poziom życia ludzi podniósł się. W dużej mierze przypisywano to nowo przybyłej jednostce wojskowej, w efekcie czego wzrosła popularność 5 Pułku Strzelców Konnych. Jednostka w Brygadzie Krakowskiej uważana była za najlepszą, stąd też przez kilka lat dzierżyła „Buńczuk" - srebrną lancę zakończoną kulą z półksiężycem z końskim ogonem. Była to nagroda za najlepsze wyszkolenie jednostki w ramach brygady. W latach 60-tych klub żołnierski przeniesiono do innego obiektu, a tablicę przekazano do Muzeum Wojska Polskiego. W gmachu dawnego Domu Żołnierza mieściła się później izba chorych 3 psap.
Widok Urzędu Miasta od strony hali sportowej,
lewa część - dawny GWŁ (wcześniej magazyny ZN)
Urząd Miasta od strony ul. Kościuszki
Budynek Urzędu Miasta,
lewa część - nowo powstała przewiązka łącząca 3 stare budynki,
z prawej strony - dawny budynek klubu żołnierskiego
Wejście główne do Urzędu Miasta
W dawnym budynku bloku wyszkolenia, stolarni i pomieszczeń socjalnych pracowników WAK oraz budynku magazynowym ( dawniej sklep mięsny) powstały pomieszczenia Muzeum Regionalnego. Muzeum Regionalne w Dębicy powstało w 2003 r. Muzeum posiada działy: historyczny, archeologiczny, etnograficzny, sztuki, oświatowy oraz wojskowy. Interesujące nas tradycje wojskowe prezentowała sala tradycji 3 Pułku Saperów im. gen. Jakuba Jasińskiego, którego żołnierze przez wiele lat stacjonowali w Dębicy. Ekspozycja ukazuje tradycje wojskowe garnizonu w tym 5 Pułku Strzelców Konnych, 13 Samodzielnego Batalionu Saperów, 3 Pułku Saperów im. gen. Jakuba Jasińskiego. Obecnie ekspozycja została przeniesiona do nowego wyremontowanego pomieszczenia. Otwarcie nowej ekspozycji zbiegło się z obchodami 90 rocznicy Święta Niepodległości 11 listopada 2008 roku (informujemy o tym wydarzeniu w aktualnościach na naszej stronie internetowej). Przed budynkiem Muzeum ciekawy zbiór militariów miedzy innymi, opancerzony wóz rozpoznawczy BRDM, czołg średni T-34, różnego rodzaju armaty i haubice, czołg ciężki IS-2, ciągnik artyleryjski "Mazur", czołg średni T-55U, opancerzony transporter gąsienicowy TOPAS i wiele innych ciekawych eksponatów.
Wejście do Muzeum Regionalnego w Dębicy,
w głębi - budynek główny muzeum,
były blok wyszkolenia (wcześniej budynek mieszkalny)
Ekspozycja plenerowa muzeum
Tuż za terenem Muzeum przechodzimy do terenów jednostki zajmowanych przez służby finansowe, Wojskową Administrację Koszar i ich magazyny, okolice parku drzewnego, strzelnicy. Przez park drzewny dawny rejon szkolenia pododdziałów technicznych biegnie teraz nowo wybudowana ulica Ratuszowa a park stał się małym zarośniętym laskiem
Dawny budynek internatu kadry zawodowej, później służby finansowej i WAK,
obecnie wypożyczalnia sprzętu rehabilitacyjnego.
Magazyny sprzętu ZN, później magazyny WAK,
obecnie magazyny Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej
Dawny park drzewny oraz plac szkolenia pododdziałów technicznych
Strzelnica sportowa - obecnie miejsce na ognisko i grillowanie
Rejon strzelnicy i budynku służb logistycznych prawie się nie zmienił. W wyremontowanym budynku znalazło miejsce wiele organizacji społecznych i stowarzyszeń. Drugą część wykorzystano na urządzenie pomieszczeń zaplecza sportowego boiska tj. szatnie sportowe, łaźnie. Na boisku piłkarskim szkolą się młodzi piłkarze. Na dawnych terenach magazynów mps, gospodarstwa pomocniczego ( świniarni) powstało kilka pięknych domów jednorodzinnych.
Budynek służb logistycznych,
obecnie siedziby wielu stowarzyszeń oraz szatnie sportowe
Budynek logistyki druga część - obecnie zaplecze obiektów sportowych
Tereny magazynów mps - obecnie budynki jednorodzinne
Boisko sportowe z trybunami - dawniej trybuna honorowa
Koszarowa Figura Matki Boskiej wraz z Krzyżem Misyjnym oraz głazem z tablicą upamiętniającą „Chwała Saperom” ma długą historię. To obiekt, który stoi w tym miejscu 100 lat. Figura Matki Boskiej wykonana została przez żołnierzy austriackich 6 pułku ułanów pochodzenia polskiego w 1908 r. Powstała równocześnie z budową nowych koszar w latach 1907-1908. Podczas świąt i rocznic państwowych monarchii austriackiej przed figurą Matki Boskiej odbywały się uroczyste Msze święte. Tak było do roku 1914 – do czasu najazdu wojsk rosyjskich.
W latach 1914-1915 kwaterowali w koszarach żołnierze rosyjscy. W połowie maja 1915 r. koszary powtórnie zajęli Austriacy. Były w ich posiadaniu do końca października 1918 r. Z początkiem listopada 1918 r. koszary przeszły w posiadanie Wojska Polskiego. Pierwszym użytkownikiem koszar po wojnie był 9 pułk ułanów, a następnie 20 pułk ułanów. W 1931 r. koszary zostały przejęte przez 5 pułk strzelców konnych, który stacjonował tu do wojny 1939 r. Budynki koszarowe były w bardzo dobrym stanie i należały do najlepszych w całej Krakowskiej Brygadzie Kawalerii. W latach użytkowania koszar przez 5 pułk strzelców konnych, począwszy od kwietnia, a skończywszy na wrześniu, w niedziele i święta odbywały się uroczyste Msze św., na które przyjeżdżał ksiądz z Tarnowa. Przed figurą ustawiały się wszystkie szwadrony pułku w sumie ok. 800 żołnierzy. Dla oficerów, podoficerów i rodzin wojskowych ustawiano ławki. Uroczystość Mszy św. uświetniała orkiestra pułkowa pod dyrekcją starszego wachmistrza Jerzego Karłaszewskiego. Skład orkiestry wynosił średnio 28 osób. Orkiestra składała się z podoficerów, żołnierzy służby czynnej i elewów. Udział w Mszy św. był dobrowolny. W marcu 1938 r. po objęciu dowództwa pułku przez płk Kazimierza Kosiarskiego nastąpiły pewne zmiany. Zaprzestano celebrowania niedzielnych Mszy św. przed figurą Matki Boskiej i od kwietnia 1938 r. do sierpnia 1939 r. cały pułk na czele z orkiestrą maszerował, co niedzielę z koszar do kościoła parafialnego w Dębicy. Do tradycji Mszy św. przed figurą Matki Boskiej powrócono z inicjatywy dowódcy pułku płk. dypl. Bogusława Placka i kapelana 3 psap ks. kan. Józefa Wątroby w dniu 15.08.1997 r. z okazji Święta Wojska Polskiego. Tradycje te postanowiono kontynuować i uroczyste celebry Mszy św. połączone z Apelem Poległych, salwą honorową w hołdzie tym, co zginęli za Ojczyznę były kontynuowane w Święto Pułku 1 maja oraz w Święto Wojska Polskiego. ezprecedensowym wydarzeniem w powojennej historii jednostki było powzięcie decyzji, aby w dzień po zakończeniu misji tj. 26.03.1999 roku na terenie koszar – obok figurki – umieścić Krzyż Misyjny upamiętniający przeżycie nawiedzenia Obrazu Matki Boskiej Hetmanki Żołnierza Polskiego oraz odbytych misji świętych. W Święto Pułku 2000 roku została poświęcona i odsłonięta tablica pamiątkowa „CHWAŁA SAPEROM” na głazie narzutowym z wmurowanymi urnami z ziemią uświęconą krwią saperów. W Dzień Sapera 16 kwietnia corocznie członkowie i sympatycy Stowarzyszenia Saperów Dębickich składają wiązanki kwiatów i zapalają symboliczną świeczkę oddając hołd żołnierzom, którzy polegli w walce lub zginęli w czasie rozminowywania kraju.
Figurka Matki Boskiej, Krzyż Misyjny oraz obelisk z tablicą "Chwała Saperom"
Mały skatepark - coś dla miłośników jazdy na rolkach i deskorolkach,
dawniej boisko do siatkówki
Budynek MOPS, dawniej magazyny mundurowe i ZN
Budynek Galerii Sztuki, dawniej PSO i magazyn części samochodowych,
widok od strony boiska
Budynek Galerii od strony wejścia do parku technicznego
Wejście do Galerii - od strony boiska
Budynek Miejskiej i Powiatowej Biblioteki publicznej,
dawniej magazyny inżynieryjne i uzbrojenia
Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych w Dębicy - od strony ul. Kościuszki
Budynek kolegium językowego - dawny koszarowiec
Budynek wykorzystywany przez prywatne firmy,
dawniej magazyn łączności i sprzętu ZN
Pomieszczenia firm prywatnych,
dawniej akumulatornia i magazyny sprzętu
Niezagospodarowane budynki MPS i myjni
Niezagospodarowana wiata sprzętu w parku samochodowym
Warsztat ślusarsko-mechaniczny - dawniej magazyn ZN
Remontowany budynek magazynowy - dawniej magazyn ZN
Budynek jednorodzinny,
dawniej także pełnił taką rolę, później magazyn sprzętu chemicznego
Budownictwo jednorodzinne, dawniej ogródki działkowe
oraz teren pod budowę wiat sprzętu technicznego,
budowę rozpoczęto ale projekt nie został zrealizowany ze względu na likwidację jw
Budownictwo jednorodzinne - dawniej teren ogródków działkowych
Wybudowany budynek mieszkalny przy ul. Akademickiej,
dawniej magazyn inżynieryjny i ogródki działkowe
Pawilon handlowy, dawniej też budynek sklepu, później magazyn sprzętu ZN,
dalej budynek mieszkalny kadry i pracownik, internat
Pawilon handlowy przy ul. Akademickiej,
dawniej wyjazd z parku samochodowego i nieistniejący już budynek PKT
Budynek restauracji - dawniej kasyno wojskowe
Dobudowana część restauracji
Restauracja - od strony ul. Kościuszki
Tak dotarliśmy do końca naszej wędrówki. To, co pamiętaliśmy staraliśmy się uwzględnić w tym reportażu. Zdajemy sobie sprawę, że to nie wszystko. Fotografie nigdy nie zastąpią oryginalnych budynków i zabytków nie oddają także ich atmosfery. Dlatego zapraszamy warto tu przyjść i zobaczyć jak zmienił się krajobraz byłych koszar wojskowych. Zapraszamy do odtworzenia dawnych faktów historycznych. Może w prywatnych zbiorach fotografii naszych członków i sympatyków znajdują się fotografie, które będziemy mogli wykorzystać na naszej stronie internetowej. Tak więc nie zamykamy tego projektu. Zapraszamy do współpracy. Kontakt telefoniczny lub przez poprzez e-mail Numery i adres na naszej stronie w zakładce – kontakt.
Zbigniew Lamberski